КФУ доценты Людмила Якимова исләрнең ничек итеп «үз» һәм «чит» тойгысын формалаштыруы, мунчаның ни өчен туган, ә сюрстреммингның – сәер булуы, шулай ук монда химиянең нинди катнашы булуы турында сөйләде.
Ис-ул химия генә түгел, ә хәтер, хис-кичерешләр һәм безне балачактан сеңдерә торган мәдәни код. Ароматларның дөньяны кабул итүебезне ничек формалаштыруы һәм ни өчен берәүләр өчен мунчаның уңайлылык һәм җылылык белән ассоциацияләнүе, ә икенчеләре өчен юеш бүлмә исенә кайтып калуы турында Казан федераль университетының А.М. Бутлеров исемендәге Химия институтының органик һәм медицина химиясе кафедрасы доценты Людмила Якимова сөйләде.
Л.Якимова әйтүенчә, ис – хайваннар һәм кешеләрнең борын куышлыгында урнашкан ис сизү рецепторлары ярдәмендә һавада очучан матдәләрне ачыклау сәләте ул. Кагыйдә буларак, бу химик кушылмаларның молекуляр авырлыгы аз булырга тиеш.
“Ис сизү-баш миенә турыдан-туры, таламусны узып баручы бердәнбер хис. Шуңа бәйле рәвештә исләр бик тиз хис-кичерешләрне һәм истәлекләрне уята”, – дип аңлатты доцент.
Белгеч өч химик кушылманы мисал итеп китерә. Диацетил (C₄H₆O₂) – атланмай исе, ә фурфурол (C5H4O2) – яңа пешкән ипи исе. Бу молекулаларның икесе дә кечкенә һәм очучан. Геосмин (C₁₂H₂₂O) яңгырдан соң Җир исе өчен җавап бирә, ул туфракта актинобактерияләр тарафыннан синтезлана. Сероводород – (H₂S) – бозылган йомырка исе. Аның кечкенә поляр булмаган молекуласы бар.
“Башта” ис ” молекуласы лайлада эри, аннары рецептор белән ковалент булмаган бәйләнешләр ярдәмендә бәйләнә (бу-молекулалар яки аларның фрагментлары арасындагы тарту көче-искәрмә. ред.): водород бәйләнешләре, Ван-дер-Ваальсов көчләре, гидрофоб тәэсир итешүләр. Аннары рецептор активлаша. Өстәвенә, ул берничә молекула белән бәйләнергә мөмкин. Шул ук вакытта бер молекула бер үк вакытта берничә рецептор белән тәэсир итешергә сәләтле. Шуның аркасында безнең организм бик күп исләрне танырга һәм аера белергә сәләтле”, – дип аңлатты химик.
Төрле халыкларда ис сизү үзенчә эшли дигән фикер бар. Эксперт ассызыклаганча, бала инде ана карынында ук исләрне һәм тәмләрне аера белергә өйрәнә. Амниотик сыеклыкны йотып һәм сулап, эмбрион әни кабул иткән хуш исләрнең бөтен палитрасын үзләштерә. Нәкъ менә шул вакытта яңа кешенең бу дөньяга килү омтылышлары формалаша.
«Һичшиксез, тәм һәвәслеге һәм билгеле бер исләргә мөнәсәбәт гаилә традицияләренә, кеше үскән илнең гореф-гадәтләренә нык бәйле. Сюрстремминг турында барысы да белә. Безнең өчен бу күңелсез әйбер булып тоела, ә Скандинавия, Балтыйк илләре халкы өчен – искиткеч тәмле һәм хуш исле», – дип хәбәр итте Л.Якимова.
Сюрстремминг үзенең кискен исе белән дан тота, шуңа күрә аны ябык биналарда яки кеше күп булган урыннарда өстәл янына бирергә киңәш ителми. Бу процесс вакытында продуктның үз ферментлары һәм бактерияләр, башкалар арасында, пропион кислотасы, май кислотасы һәм серкә кислотасы, шулай ук күкертле водород хасил итәләр. Тарихка кереп китсәк, бу деликатес очраклы рәвештә XVI гасырда Швед короле Густав I Вазаның Алман шәһәре Любек белән сугышы вакытында барлыкка килгән. Тоз җитмәү сәбәпле, сельдьны тозлаганда аны минималь күләмдә өсти башлаганнар. Бу әчүгә китергән. Ләкин бу әче ризык көтмәгәндә кешеләргә ошаган.
Шул ук вакытта безнең планетадагы барлык кешеләр дә бертөрле кабул итә торган исләр дә бар. Әмма алар мәдәнияткә бәйле булганнарга караганда азрак.
“Образлы итеп әйткәндә, бозык йомырка исе культурага бәйле булуга караганда, күпләр өчен начар ис. Ароматлар барысы өчен дә универсаль куркыныч булганда бертөрле кабул ителә дип санала. Күмәч һәм ипи исен алсаң, алар безне истәлекләргә, балачакка, күңелле вакыйгаларга кайтара. Бу хуш ис кемгә дә булса мәгънә биргәнгә генә кагыла. Башкалар өчен – бу ризык кына», – дип ассызыклады кафедра доценты.
Ничек инде исләр «үз» гә, туган-тумачага әйләнә? Людмила Якимова билгеләп үткәнчә, күп кенә рус кешеләре өчен мунча исе шундый була, чөнки ул буыннан-буынга күчә торган көндәлек ритуал белән бәйле. Без барыбыз да балачактан, анда күп нәрсә ачык һәм үзенчәлекле кабул ителде.
«Безнең өчен мунча-ул җылылык, уңайлылык, чисталык һәм каен, имән яки чыршы себеркесенең исләре (ә анда җиңел очучан эфир майлары, феноллар күп).Бу ритуаллар мигә таныш тойгылар бирә, алар нәкъ менә исләр белән бәйле. Ә Кавказ-шул исәптән тәмләткечләр, димәк, билгеле бер эфир майлары. Һәм һәр кеше чит исне ярата ала, ләкин тиз генә түгел. Әгәр яңа мәдәният күңелле хис – кичерешләр белән бәйле булса, ихтималлык зур», – дип аңлатты тикшеренүче.
Нәкъ менә исләрне кабул итү юллары шунда ук диярлек лимбик системага керә, таламусны читләтеп, ароматлар турыдан-туры эмоцияләр, мотивация, хәтер һәм социаль тәртип формалаштыру процессына кертелгән. Шул ук вакытта, мунчага йөрүдән туктаганда яки сөтле чәй яратмагач, кеше үзенең тиңдәшлеген югалта дип әйтеп булмый, чөнки ул исләрдә генә түгел. Шулай ук исләр мәдәни код турында сөйли генә түгел, ә медицинада һәм психологиядә дә кулланыла ала.
“Цитруслылар, әфлисун, кәефне яхшырта, шул исәптән стоматолог кабул итү алдыннан, стрессны киметә, уңай хис-кичерешләрне көчәйтә, борчылуны киметә. Бөтнек кәефне күтәрә, стрессны киметә, уңай хис-кичерешләр уята. Лаванда ял итүгә ярдәм итә, ЭЭГ альфа-ритмын арттыру белән бергә хәвефне киметә, стоматологик дәвалануны көткән пациентларның кәефен яхшырта», – дип сөйләде белгеч.
“Өй, җылы, рихык” – Людмила Якимова үзе нәкъ менә шундый ароматлар композициясен иҗат итәр иде. Аның өчен иң якын ис-яңа пешкән ипи исе, чөнки бала чакта әбисе аны һәрвакыт пешерә торган була, хәзер ул үзе дә балалары өчен ипи пешерә.
«Минем өчен икмәк исе – ул минем тамырларымның бер кисәкчеге, безгә иң якын олы кешеләр биргән җылылык һәм куркынычсызлык. Чөнки нигездә исләр-ул хисләр турында”, – дип йомгаклады органик һәм медицина химиясе кафедрасы доценты.
Материалны өлешчә яки тулысынча күчереп бастырганда, шулай ук цитаталар китергәндә КФУ матбугат хезмәтенә сылтама ясарга кирәк.
Авторы: Рузалия Хәкимуллина, КФУның мәгълүмати сәясәт департаменты, фото: Людмила Якимованың шәхси архивы