Ел саен 30 сентябрьдә Халыкара тәрҗемәчеләр көне билгеләп үтелә.
Халыкара тәрҗемәче көне-көн саен тел киртәләрен җиңеп, мәдәниятләр арасында аралашуны мөмкин итүчеләрнең һөнәри бәйрәме. Бу һөнәрнең иң катлаулы юнәлешләреннән берсе булып синхрон тәрҗемә санала. Казан федераль университетының Халыкара мөнәсәбәтләр, тарих һәм көнчыгышны өйрәнү институтының Көнчыгыш разряды – Шәрыкне өйрәнү югары мәктәбе деканы Эльмира Хәбибуллина ни өчен бу форматны тәрҗемә эшчәнлегенең иң авыр төрләренә кертүләре, кирәкле күнекмәләрне ничек өйрәтергә һәм төрле телләр белән эшләгәндә нинди үзенчәлекләр барлыкка килүе турында сөйләде.
Синхрон тәрҗемәне чыннан да тәрҗемә эшчәнлегенең иң катлаулы төрләренең берсенә кертәләр. Моның сәбәпләре берничә, һәм аларның беренчесе-моменталь җавап бирү ихтыяҗы һәм уйланырга вакыт булмау.
“Әгәр эзлекле тәрҗемәдә, бигрәк тә язма тәрҗемәдә, бездә мәгълүматны эшкәртү мөмкинлеге бар икән, монда башыбызда яшен тизлеге таләп итә торган параллель процесслар уза. Белгеч секунд саен сөйләмне кабул итәргә, шунда ук диярлек аны анализларга, туры килүне сайларга һәм әзер вариантны әйтергә мәҗбүр», – дип аңлатты белгеч.
Икенче аспект-психоэмоциональ киеренкелек. Нәкъ менә шуңа күрә синхрончылар парлап эшлиләр һәм 20-30 минут саен бер-берсен алыштыралар.
“Шулай ук югары сөйләм автоматизмына ихтыяҗны да исәпкә алу мөһим. Уңышлы белгеч һәр сүзгә анализ ясап кына калмый, ә әзер лексик бәйләнешләр белән дә эшли, шуңа күрә монда зур һәм озак тәҗрибә, яхшы практика кирәк», – дип хәбәр итте Эльмира Хәбибуллина.
Техник ягын да билгеләп үтәргә кирәк. Синхрон тәрҗемә өчен махсус җиһазлар: кабиналар, гарнитура, микрофоннар, сигнал тапшыру системасы кирәк.
“Тагын бер момент: синхронда еш кына таныш булмаган тематика буенча эшләргә туры килә. Тема һәрвакытта да алдан ук яхшы билгеле булмый, кайчак яңа өлкәне тиз үзләштерергә кирәк, ә бу өстәмә әзерлек һәм материалда тиз арада ориентлаша белүне таләп итә. Мәсәлән, күптән түгел мин гадәттән тыш хәлләр буенча форумда эшләдем, анда сүз комплекслы саклану чаралары турында барды. Минем өчен хатын – кыз буларак кайбер моментларны тоту авыр булды», – дип ассызыклады декан.
Күнекмәне үстерү өчен махсус күнегүләр бармы яки ул тәҗрибә белән генә киләме дигән сорауга җавап биреп, эксперт тәрҗемә эшчәнлеген йөзә белү белән чагыштырды.
“Син коры җирдә булганда, төп хәрәкәтләрне үзләштерергә мөмкин, ләкин суга сикерү белән су төбенә китәсең. Шуңа күрә башта махсус өйрәтү узарга, билгеле бер биремнәрне үтәргә кирәк, әмма суга төшмичә, йөзә белгәнеңне аңламыйсың”, – диде Э.Хәбибуллина аллегория кулланып.
Башлап җибәрүчеләр өчен бик күп дәреслекләр, ярдәмлекләр һәм классик күнегүләр бар. Мәсәлән, текстны тыңлаганда һәм тәрҗемә иткәндә 1 дән алып 100 гә кадәр саннарны, аннары кире тәртиптә язарга мөмкин. Бу ми эшчәнлегенең күп бурычлылыгын имитацияли һәм синхронист өчен мөһим булган тиешле күнекмәне үстерә.
“Оратор сөйләгәндә әзер тәрҗемәне укырга мөмкин. Башлангыч этапта сез язма вариант ясыйсыз, ә аннары спикер тавышын кабызасыз һәм аның белән параллель рәвештә укый башлыйсыз. Темп хисе шулай формалаша, сөйләүче ритмына эләгергә, аны узып китмәскә һәм артта калмаска, унисонга эшләргә кирәк”, – диде белгеч.
Еш кына синхрончы узып китү өчен эшли дип әйтәләр. Декан мондый раслауның нигезсез булмавын әйтте.
“Практикада тәрҗемәче оратордан нибары берничә, якынча биш – җиде секундка артта калырга мөмкин. Шушы кыска арада әйтелгәннәрнең мәгънәсен ишетергә, аңларга, эшкәртергә һәм аны яңгыратырга кирәк. Шундый кыска сроклар аркасында белгечкә агымдагы сүзләрне кабул итеп кенә калмыйча, сөйләүченең фикер үсешен дә алдан белергә туры килә», – дип аңлатты ул.
Телнең синтаксик үзенчәлекләрен дә исәпкә алу мөһим.
“Мин төрекчәдән тәрҗемә итәм. Анда хәбәр һәрвакыт җөмлә ахырында тора, ә рус телендә, кагыйдә буларак, иярченнән соң ук килә. Мондый текстны тәрҗемә иткәндә, предикатны ишетү өчен җөмләнең ахырына кадәр көтү бик авыр», – дип аңлатты Эльмира Хәбибуллина.
Синхрон тәрҗемәне еш кына дүрт фазалы процесс буларак тәкъдим итәләр: кабул итү, анализ, синтез һәм әйтү. Эксперт раслаганча, мондый тасвирлау чыннан да фәнни һәм укыту әдәбиятында очрый һәм студентлар белән эштә кулланыла. Әмма, аның сүзләренчә,бу реаль практиканы төгәл чагылдыруга караганда, тәрҗемәче эшчәнлеген анализлау өчен теоретик модель.
“Беренче фазага – кабул итүгә мөрәҗәгать итик. Белгеч ораторның сөйләмен колакчыннар аша тыңлый һәм бер үк вакытта элек ишеткәннәрен хәтерендә саклый. Параллель рәвештә тиз арада мәгънә ориентирларын аерып алу бара. Без фразаның структурасын аңларга тырышабыз һәм аның нәрсә белән тәмамланачагын, фикернең алга таба үсеше нинди булачагын фаразлыйбыз. Аннары синтез башлана. Тәрҗемәче тәрҗемә телендә эквивалентлар сайлый, шул ук вакытта еш кына әзер клишелар автомат рәвештә эшли һәм сөйләм компрессиясе кулланыла. Ниһаять, яңгырату – тәрҗемәне турыдан – туры әйтү кирәк, бу вакытта иң мөһиме – оригиналдан минималь артта калу», – дип билгеләде ул.
Шуны ассызыклап үтәргә кирәк, чынбарлыкта бу процесслар һәрвакытта да катгый эзлекле бармый. Практикада алар бер-берсенә өстәлә.
Төрле телләр белән бәйле синхрон тәрҗемә үзенчәлекләре турындагы сорауга җавап биреп, Э.Хәбибуллина мондый үзенчәлекләрнең һичшиксез барлыгын һәм беренче чиратта аларның төрле структуралы телләр арасындагы аермаларга бәйле булуын билгеләп үтте.
“Инглизчә сөйләсәк, анда сүзләрнең катгый тәртибе белгечкә җөмлә структурасын алдан ук фаразларга мөмкинлек бирә, әмма фигыльнең вакытлы формалары тәңгәллекне даими контрольдә тотуны таләп итә. Инглиз теленең һәр вакытлы конструкциясен дә рус телендә шундый ук грамматик форма белән тиз тапшырып булмый”, – диде декан.
Моннан тыш, бер телдә артикльләр бар, ә рус яки, мәсәлән, Кытай телендә алар юк, бу өстәмә трансформацияләр таләп итә. Төрле структуралы телләрне карасак, “род” категориясен билгеләргә була, рус телендә ул бар, ә төрек һәм башка төрки телләрдә юк.
“Төрек телендә грамматик формалар мәгънәне тапшыралар, бер сүзгә бик күп аффикслар кушылырга мөмкин. Шуңа күрә рус телендә бер озын төрек сүзе тулы җөмләләргә әйләнергә мөмкин. Беренчедән, бу тәрҗемә иткәндә җөмләләрнең структурасын озынайта, ә икенчедән, әгәр теге яки бу грамматик конструкцияне вакытында тотмасаң, мәгънәви тайпылыш булырга мөмкин”, – дип кисәтте белгеч.
Э.Хәбибуллина басым ясап әйткәнчә, телләр үз типологияләре буенча бер-берсеннән никадәр ерак булса, синхронистка йөкләнеш шулкадәр югары һәм эш шулкадәр катлаулырак.
«Синтаксик трансформацияләр никадәр күбрәк таләп ителсә, автоматизмнар шулкадәр азрак һәм ешрак я сөйләм компрессиясенә, я укытуга, я конкрет вакыт аралыгына максималь сыешырга туры килә”, – дип йомгаклады ул.
Материалны өлешчә яки тулысынча күчереп бастырганда, шулай ук цитаталар китергәндә КФУ матбугат хезмәтенә сылтама ясарга кирәк.
Авторы: Әминә Морат, КФУның мәгълүмати сәясәт департаменты, фото: Инна Басыйрова