Йод кешегә калкансыман бизнең кимчелекләрсез эшләве өчен кирәк.
Бүген, 21 октябрьдә, Бөтендөнья йод җитмәүгә каршы көрәш көне билгеләп үтелә. Бу – калкансыман бизнең төзек эшләве өчен кирәкле йод җитмәү аркасында организмның патологик халәте шулай дип йөртелә. Казан федераль университеты эксперты – КФУ университет клиникасы табиб-эндокринологы Кристина Коваленко бу авыру белән бәйле мифларны һәм ялгыш фикерләрне фаш итте.
Миф № 1. Йод җитмәү куркыныч түгел.
Эксперт сүзләренчә, сорау организмның никадәр озак һәм көчле йод җитмәү халәтендә булуында. Кечкенә һәм кыска вакытлы чор куркыныч түгел. Калкансыман бизнең зур булмаган йод запасы һәм җитешсезлекне бетерү өчен компенсатор механизмнары бар. Хроник дефицит исә кимчелекләргә китерә.
“Йодның озакка сузылган һәм сизелерлек җитмәве вакытында тиреоид гормоннары дәрәҗәсе кимергә мөмкин. Әгәр озак вакыт ким булса – без „гипотиреоз“дип аталган авыру алабыз, – дип аңлатты Кристина Коваленко. – Моннан тыш, „чимал” җитмәү сәбәпле, организм аз гына күләмдә йодны эләктерүне һәм үзләштерүне яхшырту өчен чаралар күрә. Бу процесс компенсация дип атала. Калкансыман бизнең тукымалары йододефицитны озак вакыт җиңеп чыгарга тырышканда, гипертрофия (зурлыгында арту) һәм гиперплазия (күзәнәкләр санын арттыру өчен бүленү) була. Бу калкансыман бизнең йододефицитлы бүксәсе, ягъни аның зурлыгында зураюы”.
Миф № 2. Йод җитмәвен сизәргә мөмкин.
Хроник җитешсезлек булганда, аның нәтиҗәләре сизелә башлый. Калкансыман бизнең бөкесе һәм гипотиреоз барлыкка килә.
“Беренчесе тамак төбендә уңайсызлык, йотканда төер тойгысы, бераз борчылу, ачык процесс вакытында – хәтта йотканда кыенлык, аркада ятканда сулыш алу кыенлыгы, тавыш үзгәрү кебек тоелырга мөмкин. Икенчесе исә гомуми хәлсезлек, йокымсырау, тиз ару, шулай ук шешенү, авырлык арту, эч катуга һәвәслек борчый башларга мөмкин. Шул ук вакытта артериаль басымның, пульсның, тән температурасының беркадәр түбәнәюе күзәтелергә мөмкин», – дип санап китте белгеч.
Миф № 3. Диңгез тозы йодлы тоздан файдалырак. Аны ризыкка өстәп, йод кытлыгын тулыландырырга мөмкин.
Табиб аңлатканча, беренчесе нигездә кулинар яктан, ә икенчесе профилактик яктан әһәмиятлерәк.
“Йодлы тоз-сәнәгать масштабларында ясалма рәвештә йод белән баетылган тоз. Ул аңа тотрыклы һәм куркынычсыз кушылма рәвешендә өстәлгән, аның концентрациясе җитештерүче тарафыннан күрсәтелгән. Ул профилактика максатларында көндәлек куллану өчен яраклы. Әмма бу кытлыкны дәваламый! Диңгез тозын исә диңгез суын парга әйләндерү ысулы белән табалар. Ул шулай ук йодтан тора, ләкин күпкә азрак күләмдә һәм тотрыксызрак формада. Ул анда очып китәргә, активрак җилләнергә тиеш, ә аның төгәл тупланышы теркәлмәгән. Шулай итеп, диңгез тозы әлеге химик элементның микъдары һәм сыйфаты буенча йодлашкан тоздан шактый калыша. Диңгез тозында магний, калий, кальций кебек башка минераллар да бар. Ләкин аларның күләме шулай ук шактый тыйнак һәм концентрациясе буенча беркетелмәгән», – диде К.Коваленко.
Эксперт шулай ук Татарстан Республикасының, диңгезләрдән ерак урнашкан башка төбәкләр кебек үк, йод дефициты булуын хәбәр итте.
“Бу туфракта, суда, димәк, туклану продуктларында йодның гомуми күләме түбәнрәк булуга, шулай ук диңгез продуктларына бай булмаган рационга бәйле. Мондый төбәкләр өчен профилактика буенча киңәшләр эшләделәр – туклану продуктларын өстәмә рәвештә йод белән баетырга», – дип ачыклык кертте ул.
Белгеч ризыкларны әзерләгәннән соң тәлинкәдә тозларга киңәш итте. Йод бик нык җылытканда «очып китәргә»мөмкин. Тозны ябык савытларда турыдан-туры кояш нурлары төшмәгән урында сакларга һәм яраклылык вакытына игътибар итәргә кирәк.
Миф № 4. Консервлау өчен йодланган тозны куллану куркынычсыз түгел.
Кристина Коваленко сөйләгәнчә, бу миф калий йодиды формасын кулланганда барлыкка килгән – бу тотрыксызрак кушылма. Ул реакциягә керергә һәм тәмне бозарга, яшелчәләрнең ачысын чыгарырга һәм каралтырга, консервацияне «шартлату» куркынычын арттырырга мөмкин иде. Хәзер исә калий йодаты формасын кулланалар. Ул реакциягә керми диярлек һәм, гомумән, консервация өчен яраклы тотрыклырак кушылма.
“Заманча йодлы тозны консервация өчен кулланырга мөмкин. Башка сорау – кирәкме соң? Бу вакытта йод әчешүне акрынайта ала, бу, мәсәлән, ферментация – тозлаган кәбестә тәмендә чагыла. Шуңа күрә мин шәхсән техник күзлектән караганда консервацияләү, маринадлау һәм тозлау өчен гадәти тозны куллану аңлаешлырак һәм кулайрак дип саныйм», – дип билгеләде ул.
Миф № 5. Йодка аллергия.
Эндокринолог сүзләренчә, организм бу төп химик элементка антитәнчекләр эшләп чыгарырга сәләтле түгел, ә бу конкрет йодка аллергия була алмый дигән сүз. Кешеләр аның составында булган матдәгә кирәкмәгән реакцияне йодка аллергия дип кабул итәргә мөмкин.
“Мәсәлән, кеше составында йод булган дарулардан кычыта башларга мөмкин. Мөгаен, организмның бу җавабы ниндидер конкрет компонент-әлеге химик элементның препаратта, консервантта яки ярдәмче матдәдә кушылу формасы белән бәйле булгандыр. Әлеге даруга кычыту барлыкка килү бу очракта кешегә йодлы башка продуктларны кулланырга ярамый дигәнне аңлатмый”, – дип басым ясады ул.
Эксперт өстәп әйткәнчә, Татарстанда йод кытлыгы җиңел яки уртача. Ул шулай ук туклану рационын төрлерәк итәргә тәкъдим итте, шул исәптән диңгез продуктлары буенча да. Табиб белән бергә алга таба профилактиканы билгеләү өчен үз калкансыман бизеңә бер генә тапкыр булса да диагностика ясарга кирәк. Проблемага аеруча игътибарны хәвеф-хәтәр зонасындагы категория вәкилләренә юнәлтергә кирәк. Бу балалар, яшүсмерләр, йөкле һәм бала имезүче хайваннар.
Үзен кызыксындарган сорауларны, ышанган нәрсәләрен pressa-kfu@mail.ru электрон адресына җибәреп, һәркем “фәнни карар” проектында катнаша ала. Элегрәк Казан федераль университетында ягулык сезоны турындагы мифларны фаш иттеләр.
Материалны өлешчә яки тулысынча күчереп бастырганда, шулай ук цитаталар китергәндә КФУ матбугат хезмәтенә сылтама ясарга кирәк.
Автор: Алексей Балашов, КФУның мәгълүмати сәясәт департаменты