Ел сүзе: КФУ профессоры «воздухан» һәм «могнуть» нәрсә икәнен аңлатты.

Ирина Ерофеева сүзләрнең ничек сайлануын, ни өчен яшьләр сленгы шорт-битләргә эләгүен һәм бу сүзлекләргә мондый лексемалар керәчәкме икәнен аңлатты.

Һәр ел ахырында филологлар «ел сүзе»н сайлыйлар. Үз вариантларын бер-берсеннән бәйсез рәвештә «Грамота.ру ” һәм А.С. Пушкин исемендәге рус теле институты тәкъдим итә. Казан федераль университетының Филология һәм мәдәниятара багланышлар институтының Лев Толстой исемендәге Филология һәм мәдәният югары мәктәбенең рус теле һәм аны укыту методикасы кафедрасы профессоры Ирина Ерофеева ике оешманың алымнары ни өчен аерылып торуын һәм кайсының «ел сүзе» булуын сөйләде.

Тикшеренүче сүзләренчә, иң популяр сүзләрне сайлаганда микъдар һәм сыйфат анализы кулланыла.

«Массакүләм мәгълүмат чараларында, социаль челтәрләрдә, блогларда сүзләрне искә алу ешлыгы исәпкә алына, төрле браузерларда сораулар санала, ә аннары инде теге яки бу сүзне тавыш бирү юлы белән сайлый торган филологлар кушыла», – дип аңлатты ул.

Эксперт ассызыклаганча, «Грамоталар.ру” һәм Пушкин исемендәге рус теле институтының алымнары аерыла.

“Грамота.ру аңлатмалы академик сүзлекләр белән теркәлмәгән, әмма ел дәвамында бик популяр булган сүзләрне эзли. Алар рус теле системасында ассимиляцияләнгәннәр, сүз үзгәртү һәм сүз ясалышы формаларын алганнар, бик киң кулланыла башлаганнар. Моннан аермалы буларак, рус теле институты ил һәм Россия җәмгыяте өчен сүзнең әһәмиятенә күбрәк йөз тота, шуңа күрә аның бөтенләй яңа булуы мәҗбүри түгел (Пушкин – 2024 елда “ел сүзе” булса; Җиңү – 2025 елда “ел сүзе” буларак билгеле)», – дип хәбәр итте Ирина Ерофеева.

Профессор билгеләп үткәнчә, сленг сүзләре еш кына “грамота.ру” версиясе буенча ел сүзләре санына керә.

“Мәсьәлә аларны нормага кертүдә түгел, ә бу сүзләрнең сөйләмдәге ешлыгында, мәсәлән, „могнем” (гәрчә ул шорт-биткә кермәгән булса да) сүзенең. Шулай ук “ел сүзе”нә дәгъва итүчеләр исәбенә „тревожник”, „нишевый”, „генерить” (генерировать урынына), „иишка” һәм башкалар кергән. Бу сүзләр чыннан да яшьләр сленгыннан”, – диде лингвист.

Филолог буларак белгеч үзенә уңай булып тоелган моментны билгеләп үтте.

„Иң популярлары арасында славян нигезләреннән, яки, һәрхәлдә, рус телендә күптән кулланыла торганнарыннан, үз сүзясагыч чаралары ярдәмендә ясалган сүзләр барлыкка килүе генә сөендерә, мәсәлән,”воздух” сүзеннән “воздухан”. Гәрчә бу сүзнең безгә таныш синонимнары – „буш сүз”, „балабол” булса да, куллану ешлыгы буенча ул беренче урынга чыга. „Тревожник” сүзе, борынгы славян суффиксы “-ник” ярдәмендә славян нигезле „тревога” сүзеннән барлыкка килгән (думскроллер да, гиперконтролер да түгел). “Нишевый” сүзе (рус теле өчен яңа мәгънәдә „ниша” нигезеннән алынган сыйфат) „стандарт булмаган” дигәнне аңлата», – диде И.Ерофеева.

Әгәр «могнем» сүзенә әйләнеп кайтсак, ул яңгырашы буенча славян фигыле «мочь» («могем») фигыленнән сөйләм формасына якыная, ләкин чынлыкта «могать» сленг фигыленнән «превосходить» мәгънәсендә ясала (инглизчә to mog – «превосходить»).

“Монда яшьләр бик ярата торган тел уены бара. Тел фактларында креативлыкка, иҗатка һәм үз-үзеңне белдерүгә омтылыш табигый чагыла. Яшьләр һәрвакыт безнең кебек түгел, өлкәннәр кебек сөйләшергә омтылды”, – диде Ерофеева.

Белгеч шул ук вакытта сленг сүзләренең шорт-битләргә эләгүе аларның норматив белешмәлекләргә керәчәген аңлатмый, дип билгеләп үтте.

“Иң популяр сүзләрне эзләү буенча проект бурычларыннан чыгып, безнең филологлар яшьләр сөйләменә колак сала, ләкин бу мондый сүзләр норматив белешмәлекләргә яки сүзлекләргә керәчәк дигәнне аңлатмый. Бары тик алар популярлык пигында, ә без яшь кешеләрнең нәрсә белән яшәвен, аларның ничек сөйләшүен аңларга тиеш. Башка максатлар куючы рәсми оешмадан без, әлбәттә, бөтенләй башка, әдәби, иҗтимагый әһәмиятле сүзләр ишетәчәкбез», – дип йомгаклады Ирина Ерофеева.

Материалны өлешчә яки тулысынча күчереп бастырганда, шулай ук цитаталар китергәндә КФУ матбугат хезмәтенә сылтама ясарга кирәк.

Автор: КФУның мәгълүмати сәясәт департаменты, фото: Арина Егорова